Jes. 26; 6-10a en Spreuken 31; 10-20, 25-31
Het boek Spreuken waar we zojuist uit lazen, wordt toegeschreven aan Salomo, die beroemd was vanwege zijn wijsheid. In de periode na de Babylonische ballingschap functioneerde de figuur van Salomo als symbool voor een bestuur dat zijn wijsheid van God ontvangt en het volk verenigt rondom de tempel van Jeruzalem. Het verrassende van het boek Spreuken is dat het betekenis krijgt door het symbool van de vrouw. in Spreuken ontmoeten we Vrouwe Wijsheid en Vrouwe Dwaasheid. We vinden de moeder van Lemuel en de Sterke Vrouw en we hebben een vreemde vrouw, die ook wel de betekenis van buitenlands of grens- of buitenstaander krijgt of iemand die gewoon anders leeft. Als vrouwen zo belangrijk in de literatuur konden zijn, dan moesten ze ook wel in de samenleving een grote rol hebben gespeeld - een onrealistisch beeld zou voor de lezers niet acceptabel zijn geweest. Vrouwe Wijsheid en de Andere Vrouw, gaan de straat op, naar de markt en naar de stadspoort en nodigen wie ze zoeken bij hen thuis uit. En de Sterke Vrouw geeft leiding aan een grote huishouding. Ze koopt en verkoopt, produceert voedsel en kleding, zorgt voor de armen en behoeftigen. Ze is een bron van leven en onderhoudt het leven. Haar onderwijzing leidt tot solidariteit, liefde, trouw en goedheid. Is het verbazend dat ik de heilige Clara van Assisi vrijwel naadloos kan koppelen aan de Sterke Vrouw van Spreuken en de andere vrouwen uit het boek Spreuken? Let op: Even de context van haar afkomst.
Clara zag in Assisi in 1193 het levenslicht. Ze was de eerstgeborene van vrouwe Hortulana en ridder Favarone di Offredutio. Na haar werden nog twee dochters geboren, Agnes en Beatrijs. Ze kreeg de opvoeding die bij haar achtergrond paste en die haar moest voorbereiden op een huwelijk van stand. Hoe hoger iemands afkomst was, hoe meer kans op scholing ze had. Zeker dochters van adel leerden allerlei zaken die hen geschikt maakten voor hun latere taak binnen het huwelijk. Ze leerden hoe een groot huishouden bestuurd moest worden. Lezen en schrijven hoorden daarbij, in die tijd vanzelfsprekend in het Latijn. In deze sfeer groeide Clara op.
Toen de heilige Franciscus van Assisi na enkele jaren van zoeken en zwerven aan zijn grote avontuur begon, hoorde Clara daarvan. Ze raakte gefascineerd door Franciscus' basis-intuïtie: arm de arme Christus volgen. Zo rond 1210, toen Clara zeventien jaar oud was, had ze in het geheim gesprekken met Franciscus. Die leidden ertoe dat ook zij aan een hachelijk avontuur begon.
Zij begon voor de vrouwen. Clara koos er weliswaar voor te leven in de beslotenheid van het klooster, maar het klooster van de Clarissen bezat geen wijn-, olijfgaarden of visvijvers waarmee ze zichzelf konden bekostigen. Het was te gevaarlijk voor de zusters om te bedelen en daarom bedelden de broeders Franciscanen ook voor hen. Ze leefden een uiterst sober leven.
Echter wanneer Clara het in haar geschriften over armoede heeft, is dat bijna altijd in combinatie met 'heilig' en 'allerheiligst'. Het gaat haar niet om de armoede omwille van de armoede. Allerheiligste armoede is iets anders dan te kort hebben, dan gebrek aan het levensnoodzakelijke hebben. Onder dat tekort lijden ook in onze tijd veel te veel mensen. In onze wereld hebben veel teveel mensen te weinig om waardig te kunnen leven. Het schort hen aan voldoende en gepaste kleding, betrouwbaar drinkwater, voldoende en gezond voedsel, behoorlijke huisvesting, degelijk onderwijs en goede gezondheidszorg. Ook bij ons leven al te veel mensen onder de armoedegrens.
Nee, de armoede waar Clara van hield was de armoede die verwees naar Jezus Christus. Jezus is voor haar diegene die het broze, kwetsbare en eindige van het menselijk bestaan op zich genomen heeft. Hij is als klein en nietig kind geboren, in doeken gewikkeld en in zijn pover wiegje gelegd. Barrevoets trok hij door Palestina, stootte daarbij zijn voeten aan keien en stenen, heeft honger en dorst geleden, werd moe en bezweet... om zijn boodschap van onvoorwaardelijke liefde uit te dragen en handen en voeten te geven. Deze Jezus navolgen zetten Clara en Franciscus op het bijzondere pad van de 'heilige armoede': op deze weg kun je je laten vinden door Gods mededogen. Het is de weg waarop je je mag laten overladen door zijn grote gaven. Dan kun je zingen: 'Wees geloofd, mijn Heer". Zo leerde Franciscus het ook aan Clara.
Dat "Wees geloofd mijn Heer, Laudato Si" komt in de Groene encycliek van onze vorige Paus Franciscus terug en dan gaat het om een integrale ecologie: hoe wij als mensen zorgzaam moeten omspringen met de natuur en hoe we oprecht zorg dienen te dragen voor al onze medemensen. Zorg voor de natuur en zorg voor mensen gaan immers hand in hand. En als je dan onderweg bent - binnen of buiten, dat maakt niet uit - dan kom je allerlei slag mensen tegen, om te beginnen jezelf, als kwetsbaar, pover, arm, gebrekkig, onder ziekten of verdriet gebukt. Ook Clara kwam zichzelf zo tegen, maar volhardde in haar manier van leven en de bijbehorende idealen.
Net als Franciscus koppelt Clara armoede vaak aan nederigheid of ingetogenheid en soberheid. in hun ogen is nederig zijn: je bewust zijn van je afkomst; weet hebben van wie je bent, wat je sterke en wat je zwakke kanten zijn en het daarmee doen; het is beseffen waartoe jij geroepen bent en daar werk van maken. Dan verwijst doorleefde armoede voor de Clarissen en voor wie verder armoede aan bescheidenheid koppelt naar: leven zonder uitsluiting, je niet handhaven door muren van eigendom en bezit om je heen te bouwen maar samen met anderen leven vanuit soberheid, leven in solidariteit. Zo leven voorkomt dat de deugd van soberheid een doel op zich wordt. Sober leven is voor de Clarissen een middel waardoor je kunt beleven dat het leven je dagelijks gegeven wordt, in een gulle, overlopende, volle maat. Je mag je er dan bewust van zijn dat je niet je eigen adem maakt, maar die van moment tot moment ontvangt. Zoals ook geldt voor alle andere mensen en alle levende wezens. Dat maakt ons tot zusters en broeders van allen. In de eerste plaats van hen die zwak en kwetsbaar zijn, en niet in tel.
Ook hierin zie ik een verbinding met de lezing van vandaag: de Sterke vrouw is zich ervan bewust dat de armen en behoeftigen onze solidariteit behoeven. Maar eigenlijk kunnen we stellen dat alle Vrouwen die in het boek Spreuken naar voren komen, in Clara teruggevonden worden. Ook de Andere Vrouw als grens- of buitenstaander of iemand die gewoon anders leeft roept een beeld van Clara op, namelijk een personage dat de grenzen van de gevestigde orde opzoekt, uitdaagt en bevraagt.
Ik wil graag afsluiten met een gedicht dat Clara stuurde aan een koningsdochter, Agnes van Praag die net zo wilde leven als Clara van Assisi en heel wat tegenstand op haar weg ondervond. Clara heeft er zelf mee geworsteld. Hoe doe je dat: trouw je levensweg blijven volgen en daar niet van afwijken? Hoe voorkom je dat een goed voornemen strandt? Door steeds terug te keren naar je begin, zo schrijft Clara, naar je begininspiratie, naar je 'beginsel'. Niet om je vast te grijpen aan het verleden maar om steeds weer terug te keren naar je bezielende uitgangspunt. Clara gebruikt daar graag de metafoor van de 'weg' bij. Ooit begon ze heel moedig op haar spirituele weg, niet wetend waar die haar brengen zou. Die weg wil ze trouw blijven volgen, daar wil ze niet van afwijken. Ook als die weg geen vanzelfsprekende weg is. Daarom schreef Clara aan Agnes om haar te steunen bij het gaan van haar weg:
"Onthoud dat slechts één ding noodzakelijk is:
houd datgene vast wat je houvast geeft.
Blijf doen wat je nu doet en geef niet op.
Ga met snelle stap en lichte tred,
stoot je voeten niet aan de keien op je pad,
loop onbevangen, zonder stof op te laten waaien.
Ga je levensweg onbezorgd en blij, opgewekt en voorzichtig.
Houd bij het gaan ook je begin in het oog: wat je op weg zette,
je drijvende inspiratie, wat van meet af aan richting gaf aan je leven."
Amen